Matra Education बिहिबार, मंसिर ३ २०८३

विशेष बालबालिकाका लागि आशाको उज्यालो बन्दै सि आशा फाउन्डेसन

विशेष बालबालिकाका लागि आशाको उज्यालो बन्दै सि आशा फाउन्डेसन

  • रमेश लामिछाने
  • बुधबार, मंसिर २ २०८३


एउटा बालबालिकाले पहिलो पटक आफ्नो नाम लेख्न सिक्नु, अरूसँग बोल्ने प्रयास गर्नु, आफैँ खाना खान सक्नु वा आफ्ना आवश्यकता व्यक्त गर्न सक्नु सामान्यजस्तै लाग्न सक्छ। तर बौद्धिक तथा विकासात्मक अपाङ्गता भएका बालबालिका र उनीहरूका परिवारका लागि यस्ता साना उपलब्धि पनि जीवनकै महत्त्वपूर्ण खुसी बन्न सक्छन्। उचित शिक्षा, निरन्तर अभ्यास, थेरापी र माया पाउने हो भने हरेक बालबालिकाले आफ्नो क्षमताअनुसार अघि बढ्न सक्छन्। यही विश्वासलाई व्यवहारमा उतार्दै नेपालमा विशेष आवश्यकता भएका बालबालिकाको शिक्षा, हेरचाह र पुनर्स्थापनामा काम गरिरहेको संस्था हो, सि आशा फाउन्डेसन ।

नेपालमा अझै पनि विशेष आवश्यकता भएका बालबालिकाका लागि गुणस्तरीय शिक्षा र आवश्यक थेरापी सेवाको पहुँच सहज छैन। विशेष शिक्षा प्रदान गर्ने संस्था सीमित छन् र तीमध्ये धेरैजसो ठुला सहरमा केन्द्रित छन्। फलस्वरूप देशका विभिन्न स्थानमा रहेका बालबालिका आवश्यक सहयोगबाट वञ्चित हुनुपरेको छ। कतिपय बालबालिका शिक्षा र थेरापीको अवसर नपाएर घरमै सीमित छन्। उनीहरूका अभिभावकले समेत बालबालिकाको अवस्था बुझ्ने, उचित हेरचाह गर्ने र भविष्यको बाटो पहिल्याउने क्रममा अनेकौँ कठिनाइ सामना गर्नुपरेको छ।

यही वास्तविकतालाई नजिकबाट अनुभूत गर्दै सि आशा फाउन्डेसनको यात्रा सुरु भएको हो। यसको स्थापना सन् २०१२ मा आइना बार्साको पहल र दीर्घकालीन प्रतिबद्धताबाट भएको हो। नेपालमा रहँदा बौद्धिक तथा विकासात्मक अपाङ्गता भएका बालबालिका र उनीहरूका परिवारसँग काम गर्ने क्रममा उनले धेरै बालबालिका शिक्षा, थेरापी र आवश्यक संरक्षणबाट वञ्चित रहेको अवस्था देखेकी थिइन्। बालबालिकामा क्षमता हुँदाहुँदै पनि उपयुक्त अवसर र सेवा उपलब्ध नभएकै कारण उनीहरू सामाजिक जीवनबाट टाढा रहनुपरेको अवस्थाले विशेष शिक्षाको आवश्यकता महसुस गरायो। त्यसैको परिणामस्वरूप मकवानपुरको हेटौँडामा पहिलो आशा स्कुल स्थापना भयो।

एउटा विद्यालयबाट सुरु भएको प्रयासले बिस्तारै व्यापक स्वरूप लिँदै गयो। बालबालिकालाई शिक्षा दिएर मात्रै पुग्दैन, उनीहरूको शारीरिक, मानसिक, सामाजिक र व्यवहारिक विकासका लागि निरन्तर सहयोग आवश्यक हुन्छ भन्ने मान्यताका साथ संस्थाले आफ्नो कार्यक्षेत्र विस्तार गर्‍यो। अहिले आशा स्कुल तथा पुनर्स्थापना केन्द्रहरू सि आशा फाउन्डेसनको व्यवस्थापन र समन्वयमा सञ्चालन भइरहेका छन्। संस्थाको नेतृत्व, व्यवस्थापन र सेवा प्रवाहमा नेपाली जनशक्तिको सहभागिता छ भने स्थानीय आवश्यकता र परिवारको अनुभवलाई कार्यक्रम निर्माणको आधार बनाइएको छ।

हाल फाउन्डेसनले हेटौँडा, ललितपुर र बर्दिबासमा गरी तीन वटा आशा स्कुल तथा पुनर्स्थापना केन्द्र सञ्चालन गरिरहेको छ। हेटौँडामा ९० भन्दा बढी, ललितपुरमा ४० भन्दा बढी र बर्दिबासमा २५ भन्दा बढी बालबालिका तथा युवाले सेवा प्राप्त गरिरहेका छन्। समग्रमा १५० भन्दा बढी बालबालिकाले दैनिक शिक्षा तथा थेरापी सेवा पाइरहेका छन् भने ७०० भन्दा बढी परिवारलाई विभिन्न कार्यक्रम र परामर्शमार्फत सहयोग पुर्‍याइएको छ। सेवा विस्तारसँगै संस्थाले विशेष शिक्षालाई राजधानी र ठुला सहरमा मात्रै सीमित नराखी अन्य क्षेत्रमा पनि पुर्‍याउने लक्ष्य लिएको छ।

सि आशा फाउन्डेसनको कार्यशैलीको महत्त्वपूर्ण विशेषता प्रत्येक बालबालिकाको व्यक्तिगत आवश्यकता र क्षमतालाई केन्द्रमा राखेर शिक्षा प्रदान गर्नु हो। अटिजम, डाउन सिन्ड्रोम, सेरेब्रल पाल्सीलगायत बौद्धिक तथा विकासात्मक अपाङ्गता भएका बालबालिकाको सिक्ने गति र क्षमता फरक हुन सक्छ। त्यसैले सबैलाई एउटै विधिबाट पढाउनु प्रभावकारी हुँदैन। संस्थाले प्रशिक्षित जनशक्ति, अनुकूलित शिक्षण विधि र व्यक्तिगत सिकाइ योजनामार्फत बालबालिकालाई उनीहरूको क्षमताअनुसार सिक्ने वातावरण उपलब्ध गराउँदै आएको छ।

यहाँको शिक्षा किताबी ज्ञानमा मात्र सीमित छैन। संगीत, कला र सिर्जनात्मक गतिविधिलाई पनि सिकाइ प्रक्रियामा समावेश गरिएको छ। यस्ता गतिविधिले बालबालिकाको सञ्चार क्षमता, आत्मविश्वास र भावनात्मक अभिव्यक्तिमा सहयोग पुर्‍याउने संस्थाको विश्वास छ। बालबालिकाले आफ्नो आवश्यकता व्यक्त गर्न सक्नु, साथीहरूसँग घुलमिल हुन सक्नु, दैनिक काम आफैँ गर्न सक्नु वा नयाँ सीप सिक्नु उनीहरूको विकासका महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हुन्। त्यसैले यहाँको सिकाइ प्रक्रियामा हरेक बालबालिकाको व्यक्तिगत प्रगतिलाई महत्त्व दिइन्छ।

शिक्षासँगै थेरापी र पुनर्स्थापनालाई पनि संस्थाले अभिन्न अंगका रूपमा अघि बढाएको छ। बालबालिकाको शारीरिक गतिविधि, सञ्चार क्षमता र दैनिक जीवनका सीप विकासका लागि फिजियोथेरापी, अकुपेसनल थेरापी, स्पिच थेरापी तथा हाइड्रोथेरापी सेवा उपलब्ध गराइन्छ। नियमित थेरापीलाई बालबालिकाको दैनिक जीवनसँग जोडेर उनीहरूलाई सम्भव भएसम्म आत्मनिर्भर बनाउने प्रयास गरिन्छ। यसले उनीहरूको शारीरिक क्षमता अभिवृद्धि गर्नुका साथै सामाजिक तथा शैक्षिक गतिविधिमा सहभागिता बढाउन सहयोग पुर्‍याउँछ।

संस्थाको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष आवासीय हेरचाह हो। विद्यालयबाट टाढा बस्ने, पारिवारिक संरक्षण कमजोर भएका वा अभिभावकविहीन अवस्थामा रहेका बालबालिकाका लागि आशा होस्टेल सञ्चालन गरिएको छ। त्यहाँ उनीहरूलाई सुरक्षित आवास, पोषणयुक्त खाना, सरसफाइ, स्वास्थ्य निगरानी, नियमित थेरापी र मनोरञ्जनात्मक गतिविधिसहितको वातावरण उपलब्ध गराइन्छ। विशेष आवश्यकता भएका बालबालिकालाई नियमित हेरचाह र संरक्षण आवश्यक पर्ने भएकाले आवासीय सेवाले उनीहरूको शिक्षा तथा विकासलाई निरन्तरता दिन सहयोग पुर्‍याएको छ।

बालबालिकाको उमेर बढ्दै जाँदा उनीहरूको आवश्यकता पनि परिवर्तन हुन्छ। त्यसैले सि आशा फाउन्डेसनले बाल्यकालको शिक्षामा मात्रै ध्यान केन्द्रित गरेको छैन। किशोरावस्था हुँदै वयस्क जीवनमा प्रवेश गर्ने युवाका लागि व्यावसायिक सीप तथा जीवनोपयोगी तालिमसमेत सञ्चालन गरिरहेको छ। दैनिक जीवनका जिम्मेवारी पूरा गर्न, आफ्नो काम आफैँ गर्न र समाजमा सहभागी हुन आवश्यक सीप विकास गराउनु यसको उद्देश्य हो।

यसैसँग जोडिएको संस्थाको अर्को प्रयास रोजगारीमा समावेशिता हो। संस्थाको विवरणअनुसार शिक्षा पूरा गरेका केही पूर्व विद्यार्थी आफ्नै विद्यालय तथा कार्यक्रमहरूमा कर्मचारीका रूपमा आबद्ध भएका छन्। उनीहरू अहिले नयाँ पुस्ताका बालबालिकालाई सहयोग गर्ने काममा सहभागी छन्। यसले विशेष आवश्यकता भएका व्यक्तिहरू पनि उपयुक्त अवसर र वातावरण पाएमा काम गर्न तथा समाजमा योगदान दिन सक्षम हुन्छन् भन्ने उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ। यसबाहेक अन्य संस्थासँग सहकार्य गरेर समावेशी रोजगारीका अवसर विस्तार गर्ने प्रयाससमेत भइरहेको छ।

विशेष आवश्यकता भएका बालबालिकाको विकासमा परिवारको भूमिका पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। विद्यालयमा सिकेका कुरा घरमा अभ्यास गर्ने वातावरण भएमा उनीहरूको सिकाइ अझ प्रभावकारी बन्न सक्छ। यही पक्षलाई ध्यानमा राखेर फाउन्डेसनले अभिभावकलाई परामर्श र मार्गदर्शन उपलब्ध गराउने कार्यक्रम सञ्चालन गरिरहेको छ। बालबालिकाको अवस्था बुझ्न, उनीहरूको आवश्यकता पहिचान गर्न र घरमै उपयुक्त हेरचाहको वातावरण निर्माण गर्न परिवारलाई सहयोग पुर्‍याउनु यसको उद्देश्य हो।

आर्थिक अवस्था कमजोर भएका कारण कुनै पनि बालबालिका शिक्षाबाट वञ्चित नहोस् भन्ने मान्यतासमेत संस्थाले अघि सारेको छ। परिवारको आर्थिक क्षमताअनुसार योगदान लिने र शिक्षा, थेरापी तथा हेरचाहको वास्तविक खर्चको ठुलो हिस्सा संस्थाले व्यहोर्ने व्यवस्था गरिएको छ। योगदान गर्न नसक्ने परिवारका बालबालिकाका लागि छात्रवृत्तिको व्यवस्था पनि रहेको छ। यसले विशेष शिक्षा महँगो हुने र आर्थिक अभावका कारण सेवा लिन नसक्ने परिवारलाई राहत पुर्‍याउने अपेक्षा गरिएको छ।

नेपालमा विशेष शिक्षाको पहुँच विस्तार गर्नु अझै चुनौतीपूर्ण छ। दक्ष जनशक्तिको उपलब्धता, आवश्यक पूर्वाधार, आर्थिक स्रोत र सामाजिक बुझाइको कमीले यस क्षेत्रमा थप काम गर्नुपर्ने अवस्था छ। यही चुनौतीलाई सम्बोधन गर्दै सि आशा फाउन्डेसनले आगामी दिनमा प्रदेशगत रूपमा आफ्नो सेवा विस्तार गर्ने दीर्घकालीन लक्ष्य लिएको छ। बालबालिका जन्मिएको स्थान वा परिवारको आर्थिक अवस्थाका कारण उनीहरू शिक्षा र थेरापीबाट वञ्चित हुन नपरोस् भन्ने संस्थाको परिकल्पना छ।

सि आशा फाउन्डेसनले विशेष शिक्षा, पुनर्स्थापना र सामाजिक समावेशिताको क्षेत्रमा पुर्‍याएको योगदानको राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा सम्मानसमेत प्राप्त गरेको छ। २०८१ सालको राष्ट्रिय शिक्षा दिवसका अवसरमा शिक्षा मन्त्रालयले फाउन्डेसनलाई २ लाख रुपैयाँ नगदसहित सामाजिक कल्याण शिक्षा पुरस्कार प्रदान गरेको थियो। यसै वर्ष स्पेनमा पनि संस्थाले दुई महत्वपूर्ण सम्मान प्राप्त गरेको छ। जुन २०२६ मा म्याड्रिडमा आयोजित कोसेम्फे (COCEMFE) को चौथो ‘सोसिएदाद इन्क्लुसिभा’ पुरस्कारमा ‘आशा : नेपालमा अपाङ्गता भएका बालबालिकाका लागि पुनर्स्थापना र आत्मनिर्भरताको एकीकृत मोडेल’ ले नवप्रवर्तन तथा सामाजिक प्रभावतर्फ पुरस्कार जितेको थियो। त्यसैगरी अक्टोबर २३ मा स्पेनको तेउलादा–मोराइरामा आयोजित तेस्रो अन्तर्राष्ट्रिय शिक्षा पुरस्कार ‘भिसेन्त बेरेन्गेर’ फामिलिया दे हेटौँडा र अफ्रिका डिरेक्टोले संयुक्त रूपमा प्राप्त गरेका थिए। पुरस्कारस्वरूप प्राप्त ३६ हजार युरो दुवै संस्थाबीच बराबर बाँडिएको छ। फामिलिया दे हेटौँडाले आफ्नो हिस्साको रकम नेपालमा बौद्धिक अपाङ्गता भएका युवाका लागि सीपमूलक तालिम केन्द्र विस्तारमा खर्च गर्ने जनाएको छ।

विशेष आवश्यकता भएका बालबालिकालाई दया र सहानुभूतिको दृष्टिले मात्र हेर्ने होइन, उनीहरूको अधिकार, क्षमता र सम्भावनालाई स्वीकार गर्ने सामाजिक वातावरण निर्माण गर्नु आजको आवश्यकता हो। उनीहरूलाई पनि अरू बालबालिकासरह सिक्ने, खेल्ने, सिर्जना गर्ने, काम गर्ने र सम्मानपूर्वक बाँच्ने अवसर चाहिन्छ। सि आशा फाउन्डेसनले शिक्षा, थेरापी, आवासीय हेरचाह र रोजगारीमा समावेशितामार्फत यही अवसर निर्माणको प्रयास गरिरहेको छ। हेटौँडाबाट सुरु भएको एउटा सानो पहल तीन स्थानसम्म विस्तार हुनु यस यात्राको महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हो। अझै धेरै बालबालिकासम्म सेवा पुर्‍याउनुपर्ने चुनौती बाँकी रहे पनि संस्थाको मूल विश्वास स्पष्ट छ—हरेक बालबालिकामा सम्भावना हुन्छ, त्यसलाई पहिचान गर्न उचित अवसर र सहयोग आवश्यक हुन्छ। यही विश्वासलाई व्यवहारमा उतार्दै सि आशा फाउन्डेसन विशेष बालबालिकाका लागि आशाको उज्यालो बनिरहेको छ।

प्रतिक्रिया
सम्बन्धित समाचार

  • फेसबुक
  • ट्वीटर
  • युट्युब
  • A यूनिकोड